De Overtuiging

Zoom

Het ei van de Soto

De Peruaanse econoom Hernando de Soto

Op het eind van de uitzending Het Ei van De Soto geeft de hoofdrolspeler en passant aan over enig zelfinzicht te beschikken als hij zegt: “Ik behandel één idee per boek. Dat bepleit ik met overgave, waardoor dat idee van 'n wondermiddel ontstaat.” Hij wéét wat wellicht de grootste bedreiging is voor de verspreiding van zijn ideeën door middel van lezingen, boeken, symposia, discussies etc.: zijn eigen enthousiasme en overredingskracht.

De Soto's overtuigingskracht werkt niet altijd in zijn voordeel

De Soto is een begenadigd spreker, hij heeft gevoel voor humor, is hartelijk en toegankelijk, gesticuleert graag en veel, heeft een machtig voorkomen en dit alles wordt gecompleteerd door een stem die klinkt als een klok. Zijn ideeën en analyses kloppen -er zijn maar weinig mensen die daar aan twijfelen- maar de verve waarmee hij ze brengt geeft hem soms messianistische trekjes en dat roept ontegenzeggenlijk wantrouwen op. Is het Zuid-Amerikaanse vurigheid? Dat zou een wat al te gemakkelijke cultureel incorrecte uitleg zijn. Toch schuilt er wel degelijk iets Zuid-Amerikaans in De Soto's presentatie, maar dan veel eerder in politieke zin: de noodzaak tot overreding speelde zich bij hem letterlijk op leven en dood af.

In 1986 publiceerde hij zijn eerste boek, getiteld El otro sendero ('Het andere Pad'), als een alternatief voor de terreur van de in Peru opererende, extreem-linkse beweging Sendero Luminoso ('Lichtend Pad'). In dit boek, dat eigenlijk een voorschot neemt op de gedachten die hij later in El misterio del Capital (zie boekbespreking in Leesvoer) uitwerkt, betoogt hij dat de meest rationele en effectieve methode om Peru's onderkant van de samenleving uit armoede te helpen niet ligt in geweld maar in het scheppen van een markteconomie die gericht is op de armen. El otro sendero werd nummer één bestseller in Peru en de rest van Latijns-Amerika, en het vestigde De Soto's naam wereldwijd. Ook bij Abimael Guzman, de leider van Sendero Luminoso, die zich opwierp als De Soto's belangrijkste criticus met de woorden, "Het is duidelijk dat het doel van El otro sendero is de massa te bedriegen en te misleiden...Het is direct gericht op jongeren die de drijvende kracht van de samenleving zijn...Het leidt de jeugd weg van de oorlog van het volk".

Guzman was in 1980 begonnen met zijn 'oorlog van het volk' en tot 1995 hield hij Peru in zijn greep met bloedige aanslagen. De senderistas hadden een heilig geloof in de Verelendungstheorie, die er van uitgaat dat als het volk het maar beroerd genoeg heeft, de noodzakelijke revolutie vanzelf komt. Sendero Luminoso koos ervoor die Verelendung een handje te helpen door vergiftiging van waterbronnen op het platteland, vernietiging van de oogst, martelingen, ontvoeringen en bomaanslagen, zodat de (plattelands-)bevolking vaak geen andere keuze had dan hun zijde te kiezen.

Vanzelfsprekend stonden De Soto en zijn organisatie ILD (Institute for Liberty and Democracy) bovenaan de dodenlijst van de senderistas. Guzman schreef in 1991: "Het ILD is een bron van wetgeving. Ze maken wetten. Ze ontwerpen wetten en voeren ze uit".

Waar hij op doelde was de adviserende rol die het ILD speelde bij het ontwerpen van een nieuwe wetgeving die nu eindelijk ook eens naar de behoeftes van de armen keek. Bovendien was het ILD de drijvende kracht achter een omvangrijk legaliseringsproces van niet-wettelijk vastgelegd bezit: duizenden bedrijfjes in Peru konden zich daardoor eindelijk legaal op de markt begeven.

Succes bleef dan ook niet uit: in 1994 haalde Peru de hoogste economische groeicijfers in de wereld. De ideeën en activiteiten van De Soto en zijn ILD vormden kortom de grootste bedreiging voor Guzman en zijn club. Uiteindelijk werd voor het gebouw van de ILD in Lima een auto tot ontploffing gebracht die geladen was met maar liefst 300 kilo dynamiet, ammoniumnitraat en brandstof. Resultaat: 3 doden en 19 gewonden. De Soto bleef ongedeerd. Voor hem was de aanslag reden om nog actiever en nog overtuigender zijn gedachtengoed uiteen te zetten.

Inmiddels zitten Guzman -die in 1995 werd gearresteerd- en de zijnen achter slot en grendel op een marinebasis in Lima en vliegt De Soto de wereld rond om zijn ideeën te presenteren. Op verzoek van de regeringen van onder meer Indonesië, Egypte, Haïti en Mexico is hij bezig met het inventariseren van niet-gelegaliseerde bezittingen van de armen. Want, zoals hij terecht stelt: als je gelooft in een markteconomie -of die nu extreem geprivatiseerd is of juist zwaar door de staat wordt gestuurd- dan is juridische vastlegging van bezit onontbeerlijk om tot een gezonde en eerlijke marktwerking te komen. Natuurlijk zijn er nog tal van andere problemen die opgelost moeten worden -onderwijs, arbeidsrecht, sociale voorzieningen etc.- maar eerst zal moeten worden vastgesteld wie wat bezit.

Ondertussen blijft zijn huis in Lima nog steeds zwaar bewaakt. Hij woont in een van de duurste villawijken van Lima, te midden van ambassades, ex-presidenten en andere hooggeplaatsen. Alle huizen zijn ommuurd en voorzien van prikkeldraad waar soms ook nog eens 220 Volt op staat en overal lopen zwaarbewapende bewakers rond. Ook voor De Soto's huis staat een bewaker in kogelvrij vest met een getrokken mitrailleur. Het beveiligingsplan van zijn huis heeft hij laten ontwerpen door een oud-medewerker van de Israelische Mossad en hij verzocht ons tijdens het filmen vriendelijk doch dringend om maar één kant van zijn huis te laten zien: "Het is prima als jullie mijn kantoor filmen maar de andere kant van het terrein, waar ons woonhuis staat is uit den boze". "Waarom?" "Omdat er genoeg gekken rondlopen die nog steeds geloven in de theoriën van Guzman en Sendero Luminoso".

De rol van het ILD in Peru is inmiddels danig verzwakt dankzij corrupte regeringen die zich uiteindelijk bedreigd voelden door de populariteit van De Soto en daarom samenwerking onmogelijk maakten. En volgens de allerlaatste berichten is het gedachtengoed van Sendero Luminoso weer sterk in opkomst in Peru. Wellicht dat De Soto zich in de toekomst dus nóg overtuigender zal gaan uiten.

IJsbrand van Veelen, regisseur van 'Het ei van De Soto'