'Dramatisch eiland '

Zoom

42635072

19 september 2009 | Het Financieele Dagblad Door: Hilda Bouma

IJsland zal voor Nederlanders nog heel lang het land van Icesave blijven, de bank die een jaar geleden beladen met spaargeld ten onder ging. De IJslanders zelf kijken niet op van een crisis meer of minder.

Er zijn vele anti-helden in de wereldliteratuur, maar geen een is zo vastberaden en optimistisch als Bjart van het Zomerhuis, de hoofdpersoon van IJslands Nobelprijswinnende boek, 'Onafhankelijke Mensen' van Halldor Laxness. Keuterboer Bjart is tegen de zin van zijn pasgetrouwde vrouw in op zoek naar een verdwaalde ooi als hij in de bergen wordt overvallen door een sneeuwstorm. Een rendier sleurt hem de gletsjerrivier in, maar net op tijd werpt hij zich op een ijsrichel. Luid saga's schreeuwend tegen de bevriezingsdood bereikt hij de hoogstgelegen boerderij, waar ze hem ontdoen van zijn ijsklomp. Maar nu is hij aan de verkeerde kant van de rivier. Als hij vijf dagen later zijn boerderij met het dak van gras bereikt, vindt hij het lijk van zijn vrouw in een plas bloed. Zijn luizige hond houdt het lichaampje warm van een baby, die echter onmogelijk door hem verwekt kan zijn. Voor wie nu al moe is: dit is nog maar het begin van dit tragikomische meesterwerk.

Tegenwoordig wonen alle IJslanders in centraal verwarmde huizen met golfplaten dak en gloeiend heet douchewater dat ruikt naar rotte eieren. Net als Bjart zijn de IJslanders gewend met crises om te gaan: aardbevingen, wormpest, vissterfte, asregens, overstromingen. Dat geeft de hoop dat ze ook deze crisis, die het land een jaar geleden in de financiële afgrond heeft gestort, wel weer te boven komen.

De economie krimpt dit jaar met 10% en de koopkracht van de IJslanders naar schatting met het dubbele. De werkloosheid loopt rap op, nu 8%, een enorme schok voor een land dat tot voor kort een op de tien arbeidskrachten moest importeren. Maar wie op straat loopt, merkt niet veel van de Kreppa, zoals de economische ineenstorting van het land wordt aangeduid. Die ziet bubbelende creativiteit in talloze kleine boetiekjes, mensen die op straat muziek maken en die rondjes rijden in oldtimers en uit hun bol gaan in het weekeind.

Misschien is er ook niet zo heel veel veranderd. De kranen domineren niet langer de skyline van Reykjavik. Er staan panden til leigu en til sölu, maar niet eens zo veel, want huurders en kopers zijn er toch niet. Als je niet weet dat in de spiksplinternieuwe bouwmarkt van Bauhaus nog nooit een spijker is verkocht omdat het gebouw niet in gebruik is genomen, kun je het aan de buitenkant niet zien.

IJslanders rijden ook allemaal nog rond in hun Jeeps en Cherokees en glimmende 'japanners'. Oude auto's zie je hier bijna niet; enkele jaren geleden heeft de handel alle tweedehandsjes op een schip naar Oost-Europa gezet. De chefrestaurants in Reykjavik zitten avond aan avond vol. Met dank aan de val van de krona, die voor toeristen het verschil tussen een pizza en een zevengangenproeverij van verse vis verwaarloosbaar klein maakt.

Een recente enquête bevestigt het. IJslanders voelen zich bijna zo gelukkig als vorig jaar. Toen gaven ze hun leven een 8, nu een 7,8. Dat is niet in de laatste plaats te danken aan de uitzonderlijk goede zomer, met meerdere weken boven de twintig graden. Nog nooit zijn er zoveel toeristen gekomen naar het land van ijs en vuur. Na de traumatisch donkere winter, waarin niemand meer van IJsland leek te houden, was dat een enorme opluchting.

Zolang je ellende vooral op papier bestaat, is het maar beter om je voorlopig niet druk te maken. Wat de IJslanders echt nekt, is niet de crisis en de ineenstorting van het bankensysteem, maar de val van de krona. Die heeft de enorme verschulding van de IJslanders onbetaalbaar gemaakt. Nee, niet de schulden aan de Britten en de Nederlanders in verband met Icesave, die hoeven pas over zeven jaar worden afgelost. Het gaat om gewone leningen om een huis te kopen of zaken te doen. Van de totale schuld is 20% in buitenlandse valuta. Een op de drie IJslanders heeft een auto op de pof gekocht met een lening in yens of euro's. Naar schatting 20% van de gezinnen en 40% van de bedrijven zijn technisch failliet.

Nu is er nog geen bank die overgaat tot actie - dat huis en die auto zijn toch niets waard - maar er komt natuurlijk een moment dat de schuldenberg moet worden afbetaald. Minister van sociale zaken Arni Pall Arnason heeft onlangs gepleit voor het afschrijven van een deel van de particuliere leningen. Maar wie moet dat betalen? De banken niet, die zijn van de staat en die heeft geen geld.

Ook wie niet meedeed aan de koopgekte van de afgelopen jaren wordt door de zwakke krona getroffen. De basisrente is nu 12%. IJsland heeft, uniek in de wereld, hypotheekleningen die meegroeien met de inflatie. 'We betalen nu 30% meer voor onze hypotheek dan een jaar geleden', vertelt Solveig Olafsdottir, die bij het Rode Kruis werkt.

IJsland ligt op twee verschillende tectonische platen. Het oosten van het eiland ligt op het Euraziatisch deel van de aardkorst, Reykjavik ligt op het Amerikaanse plat. Misschien is dat een verklaring voor de on-Europese levensstijl van de IJslanders? 'We zijn van nature geen zuinige mensen. We lijken wat dat betreft veel meer op de Amerikanen dan op de Scandinaviërs', zegt Olafsdottir, die in Amerika heeft gestudeerd, 'IJslanders doen dingen, en kijken pas morgen naar de gevolgen. Het was heel normaal om met je creditcard te zwaaien. Ieder huishouden heeft twee of drie auto's. Het gymnasium hier om de hoek heeft een gebrek aan parkeerplaatsen voor de scholieren.' De IJslandse mentaliteit is er een van een pionierssamenleving, vertelt socioloog Stefan Olafsson. 'IJslanders zijn sterke individualisten, ze houden niet van staatsbemoeienis en ze zijn materialistisch', zegt hij, 'In het verleden gingen ze recessies altijd te lijf door nóg harder te werken dan ze al deden.' De gemiddelde leeftijd waarop mannen met pensioen gaan is in IJsland 69,5 jaar. Naïef optimistisch noemt hij zijn landgenoten ook. Heel geschikt dus om een onderneming te beginnen.

Is er dan toch iets waar van de zogenaamde 'Viking-mentaliteit' waarmee de IJslandse bankiers half Engeland opkochten? Olafsdottir: 'Alle saga's beschrijven helden die tegen de stroom in gaan.' Dit is het meest belezen land ter wereld, iedereen in IJsland kent Bjart van het Zomerhuis. 'Een paar dagen geleden las ik op een blog een discussie of Bjart nu wel of niet een goed voorbeeld is voor de IJslanders. De helft van de bloggers vond hem de perfecte entrepreneur, de andere helft vond hem een niets ontziende egoïst die geen enkel oog heeft voor de mensen die op zijn pad komen', vertelt Olafsdottir.

'We hebben iets schizofreens. Aan de ene kant vinden we onszelf bijzonder. Daarom was het ook zo gemakkelijk de mensen te laten geloven dat we een nieuwe manier van bankieren hadden uitgevonden. Aan de andere kant hebben we een minderwaardigheidscomplex en verwachten we dat anderen dit kleine landje midden in de oceaan te hulp schieten.' Schrijver en dichter Einar Mar Gudmundsson, die een boek schreef over de crisis, kan de vergelijking met de Vikingen maar matig bekoren. 'De oude Vikingen waren handelaars en zeelieden. Ze brachten dingen mee naar huis. De nieuwe Vikingen plukten het land leeg.' Dat er gegoocheld werd met het vele geld dat over de wereld stroomde, is niet iets typisch IJslands, zegt hij. Overal in de wereld bloeide het neo-liberalisme, alleen in IJsland een tikje extremer. De vakbonden waren hier grootaandeelhouder van een bank. 'Er zijn vele verklaringen en een daarvan is onze cultuur. Eilanden zijn dramatische plekken. Onze literatuur wordt om die reden wel vergeleken met de Latijns-Amerikaanse. We nemen de werkelijkheid niet zo serieus. De meesten van ons hebben geesten gezien.' Boos zijn ze, de IJslanders. Boos dat ze moeten betalen voor de puinhoop die en paar losgeslagen, megalomane bankenjongens en -meisjes hebben achtergelaten. IJslanders die met het geld van de spaarders weekeindboodschappen gingen doen in Londen en de Britse zanger Elton John invlogen voor hun verjaardagsfeest. De Hummer van miljonair Björgolfur Thor Björgolfsson en de villa van Kaupthing-topman Sigurdur Einarsson zijn onlangs besproeid met rode verf.

IJslanders hebben ook alle vertrouwen in hun overheid en sociale instituties verloren. De regering loopt op eieren. Internet stoomt van de frustratie. Stefan Olafsson voorziet complete chaos als de huidige coalitie zou vallen. 'Ik denk dat we dan beter kunnen worden overgenomen door de Noren', verzucht hij.

Volgens Einar Mar Gudmundsson begon de ellende niet bij de privatisering van de banken, maar nog eerder, bij de invoering van visquota. 'Dit is altijd een egalitaire samenleving geweest met een grote middenklasse. Maar door de visquota kon er gespeculeerd worden op vangsten en kwam er opeens veel geld van de visserij in weinig handen. Ik hoorde iemand zeggen dat hij ging slapen toen de wereld goed was en toen hij wakker werd, was de wereld opeens slecht. Maar dat is onzin, de wereld deugde evenmin voor de crisis. In dat opzicht is het goed dat er een correctie is gekomen. Ons wordt wijsgemaakt dat de crisis de schuld is van enkele individuen, zoals Bernie Madoff. Maar zijn de IJslanders slachtoffer van graaiende bankiers? Waar is hun eigen verantwoordelijkheid?' Ook Olafsson ziet positieve kanten aan de crisis. 'Ik weet niet of ik het wel in de krant wil hebben, maar de Icesavezaak is een morele les die we nodig hadden', zegt hij, 'We moeten niet geassocieerd worden met een roverssamenleving. Als de buitenlanders ons niet controleerden, hadden we dat zelf moeten doen.' Inmiddels is het Amerikaanse casinokapitalisme vaarwel gezegd en heeft de meerderheid van de bevolking de blik weer op Europa gericht. De huidige linkse coalitieregering heeft letterlijk gezegd een Scandinavische welvaartsstaat na te streven. Helaas heeft ze daar het geld niet voor. De uitgaven van de overheid moeten volgens het IMF-dieet met een derde omlaag om in 2013 een begrotingsevenwicht te bereiken. Wat dat gaat betekenen voor gezondheidszorg, onderwijs en publieke diensten is nog niet duidelijk, maar het zal de donkere winterdagen niet opvrolijken.

Er is vrees voor een exodus van talentvolle IJslanders, maar dat is wellicht overdreven. Werkloze architecten en financieel adviseurs kunnen ook in de rest van Europa niet terecht. Olafsson verwacht een krimp van de bevolking met ten hoogste 4%. Want ondanks alles is het leven in IJsland heel plezierig. Het is een open samenleving, zonder klassen en standen en met een grote gelijkheid tussen man en vrouw. En een hoge gemiddelde levensstandaard. IJslanders zijn niet meer de vier na rijkste bevolking van de westerse wereld, zoals in 2007. Dat was kunstmatig opgeblazen rijkdom. Maar er komt heus weer een tijd dat ze hun wintervakantie kunnen doorbrengen in Turkije en Spanje, voorspelt Olafsson. 'IJslanders hebben hun crises altijd moeten bekopen met forse koopkrachtdalingen', zegt hij. 'De laatste keer in 1988-1992 bij de ineenstorting van de kabeljauwstand verloren ze 24%.' Waarmee maar gezegd wil zijn dat de IJslanders een veerkrachtig volk zijn. In zijn tomeloze drift een onafhankelijke schapenboer te blijven raakt Bjart van het Zomerhuis in de roman alles kwijt, behalve zijn waardigheid. 'Het is altijd mijn mening geweest', zegt hij aan het eind van het boek, 'dat je nooit moet opgeven zolang je leeft, ook al hebben ze je alles afgenomen.' Honger, zweet en werk zijn de beste kruiden, zeggen de IJslanders. Zelfhulpgroepen van vrijwilligers die vertellen hoe je zelf ijs moet maken of kliekjes kunt verwerken, worden goed bezocht. Nu de parmaham drie keer zo duur is geworden, zijn IJslanders massaal teruggekeerd naar hun traditionele gerechten als gekookte schapenkop en bloedworst. De lage huren trekken nieuw bedrijfjes aan. En schrijver Gudmundsson heeft nog nooit zoveel publiek gehad bij zijn lezingen.

'Morele les die we nodig hadden' Foto: Corbis

Copyright (c) 2009 Het Financieele Dagblad