Economie is emotie

De meerderheid van de mensen wil verandering of op zijn minst hervorming van het kapitalisme en deze crisis lijkt daarvoor een uitgelezen moment. In de praktijk blijken verandering en hervorming nauwelijks tot stand te komen.

In vier afleveringen verkent Tegenlicht hoe we de crisis als kans kunnen benutten. Op ons weblog wordt het thema Crisis als kans op scherp gesteld met speciaal voor Tegenlicht geschreven columns door de auteurs van Me Judice, het onafhankelijk discussieforum van economen.

Discussieer mee over de toekomst van onze economie aan de hand van de volgende stelling: "Onze democratie is niet in staat het economisch systeem haar wil op te leggen."

Uit het BBC-onderzoek 'Wide dissatisfaction with capitalism' en uit aanvullend onderzoek van bureau ISIZ in opdracht van Tegenlicht blijkt dat de meerderheid van de mensen verandering of op zijn minst hervorming van het kapitalisme wil. Deze crisis lijkt daarvoor een uitgelezen moment. In de praktijk blijken verandering en hervorming nauwelijks tot stand te komen.

De meerderheid van de mensen wil verandering of op zijn minst hervorming van het kapitalisme en deze crisis lijkt daarvoor een uitgelezen moment. In de praktijk blijken verandering en hervorming nauwelijks tot stand te komen. De reden ligt in twee grote psychologische obstakels, want  e c o n o m i e  i s  e m o t i e.

Esther-Mirjam Sent

De meerderheid van de mensen wil verandering of op zijn minst hervorming van het kapitalisme en deze crisis lijkt daarvoor een uitgelezen moment. In de praktijk blijken verandering en hervorming nauwelijks tot stand te komen. De reden ligt in twee grote psychologische obstakels, want economie is emotie.

De eerste psychologische barrière wordt gevormd door een combinatie van de ‘fundamentele attrributiefout’ en de 'self serving bias'. Dat laatste staat ook bekend als het ‘dodo-effect’. In Alice in Wonderland staat een passage waarin aan de dodo wordt gevraagd: wie heeft gewonnen?  De dodo antwoordt: iedereen heeft gewonnen en we verdienen allemaal een prijs. Dat is het dodo-effect: als het goed gaat, hebben we dat aan ons zelf te danken. Als het slecht gaat, ligt het aan de omstandigheden. De fundamentele attributiefout houdt in dat we foute gedragingen van anderen wijten aan slechte persoonlijke karaktereigenschappen van die anderen.

Het gevolg van deze effecten voor de economie is dat de mede-verantwoordelijken aan de crisis met de beschuldigende vinger naar de anderen wijzen en niet de hand in eigen boezem steken. Dat wil zeggen, bankiers geven de schuld aan de aandeelhouders, accountants en toezichthouders. Zij wijzen om hun beurt beleidsmakers als schuldigen aan. En de laatsten richten hun pijlen weer op de bankiers. Zo is de cirkel rond zonder dat er persoonlijke lessen worden getrokken en er verandering of hervorming plaatsvindt.

De tweede psychologische barrière wordt gevormd door zogenaamde rampenbijziendheid. Die houdt in dat we de kans op een ramp groot achten als een eerder voorval nog vers in ons geheugen zit, maar diezelfde kans verwaarloosbaar achten als een eerdere ramp langer geleden is. Zo verkiezen velen kort na een ernstig vliegongeluk een vakantie met de auto, maar stappen ze een jaar later weer vrolijk in het vliegtuig.

Diezelfde rampenbijziendheid dreigt, nu het weer bergopwaarts lijkt te gaan met de economie. De voorlopende indicatoren gaan de goede kant op: consumentenvertrouwen, producentenvertrouwen, aandelenkoersen. De gelijklopende indicatoren zoals het bruto binnenlandse product lijken het dal te hebben bereikt. Alleen de achterlopende indicatoren, zoals de werkgelegenheid, zijn nog op zoek naar een dal.

Ach, denken we, met die crisis viel het allemaal toch best mee? Het probleem is evenwel dat er veel geld is gepompt in economische symptoombestrijding, maar dat de dieperliggende oorzaken nauwelijks zijn aangepakt. Hebzucht, beperkte rationaliteit, onderschatting van risico’s en onrealistisch optimisme vormen de fundamenten voor het ontstaan van de crisis. Als we die niet aanpakken, kunnen we ons bijziend en al opmaken voor de volgende ramp.

Loesje verwoordt het heel mooi: ‘Crisis, daar zijn de mooiste dingen uit voortgekomen.’ Maar dan moeten we wel de hand in eigen boezem durven steken en de dieperliggende oorzaken gaan aanpakken.

Zoom

Esther-Mirjam Sent

Esther-Mirjam Sent is hoogleraar Economische Theorie en Economisch Beleid aan de Radboud Universiteit Nijmegen en raadslid bij de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling (RMO). Hiervoor doceerde zij aan de University of Notre Dame in de Verenigde Staten en is zij visiting fellow geweest aan de London School of Economics en de Erasmus Universiteit Rotterdam. Esther-Mirjam Sent is in 1994 gepromoveerd aan Stanford University in de Verenigde Staten.

Lees in De Shockdoctrine van Naomi Klein hoe het komt dat ook democratische revoluties(Polen, Chili, Zuid Afrika, etc.) door de heersende neoliberale ideologie van de Milton Friedman adepten gedwongen worden zich te plooien naar de wetten van de neoliberale geldwereld. Het middel om dit te bereiken is het in schuld houden van staten en dat bereik je door het verzelfstandigen van nationale banken. Dat betekent dat regeringen hun wil niet meer kunnen opleggen aan hun eigen nationale bank, dwz zelf geen geld meer kunnen creëren. De nationale banken worden gedirigeerd vanuit de Fed in Washington.
De Federal Reserve schept geld, in feite dus schulden voor andere staten, uit het niets, net zoals banken dan doen met hun leningen en hypotheken. Daarom moet dit systeem van schulden met wortel en al uitgeroeid worden.
Het systeem van odious debt, illegitieme schulden, moet op de schop.

Hetty

Zolang overheden en haar medewerkers internationaal gezien niet in staat blijken of dit gewoonweg niet willen zien, zal “good money” onder “bad money” moeten lijden.

J. Geelen

Was even huiverig voor de titel: Economie is emotie, maar de schrijfster geeft prima inhoud aan de titel.

Om tot verandering te komen, hoeven we alleen maar te kijken hoe moeilijk het vaak is om eigen ingebakken gewoontes te veranderen, zelfs als ze helemaal ‘fout’ zijn.

Juridisch, economische en politiek is het fataal de hand in eigen boezem te steken. Je betaalt absoluut de rekening!

Niemand is vandaag verantwoordelijk in dit kat en muisspel dat alleen maar leidt tot een spaghetti wet en regels berg dat het fundament verloren heeft.

Het weer (mede)verantwoordelijk worden heeft wat tegenstrijdige emoties te overwinnen, waardoor de economische wetenschap mogelijk aan inhoud, integriteit en integratie wint.

Peter Hoopman

EINDE VAN DE VRIJHANDEL NU !!!

Alles in de natuur houdt zich aan de wetten van de communicerende vaten en van de zwaartekracht: Alles wil altijd terugstromen naar daar waar niets is en alles valt altijd naar beneden!
BEHALVE GELD, dat stroomt van waar niets is naar waar het meeste al is ! En geld valt altijd naar boven, naar de mensen die alles al hebben !

Geld en rijkdom gedraagt zich ALS ENIGE IN DE WERELD tegennatuurlijk, zoals ook soms sommige gedragingen van de Homo Sapiens: Zolang mensen in consumeren en in materialisme als heilzaam blijven geloven, en de ijdele hoop heeft postgevat, dat men zelf ook ooit eens zeer rijk zal worden, zal de woede in stilte geuit worden, het voordeel is nog te groot!
En mensen die boos thuis zitten zijn een bom onder onze samenleving, zoals Adjeed Bakas eens in een lezing uitlegde; het resultaat hiervan hebben we gezien na de grote crisis in de jaren dertig die uiteindelijk tot de tweede wereldoorlog en fascisme leidden., de joden kregen de schuld van armoede en uitbuiting. De werkelijk schuldigen waren bepaalde oude industriebaronnen, speculanten, handelaren en puissant rijken, die speculeerden op schaarste, oorlogsindustrie en honger.
Ik ga U het mechanisme van speculeren en creeren van schaarste uitleggen:
Al sinds 1600 was de zakelijke adel, de joodse familie De Rothschild bijvoorbeeld net zo als onze VOC handelsvereniging, steenrijk geworden door het opkopen van grote hoeveelheden grondstoffen, om schaarste te creëren, men had een gigantische lobby bij allerlei koningen en heersers, eventueel betaalde men spionnen.
Men kocht bijvoorbeeld voor weinig alle rode kleurstoffen op, als men wist, dat en bepaalde koning een oorlog wilde beginnen en rode uniformen ging maken.
Men sloeg het op in pakhuizen en splitste de voorraad op papier [eigendomsbewijs = Ceel] in tranches en verkocht ze aan de hoogste bieders als de vraag zeer groot was,
Wat zien we hier? VOORKENNIS EN SPECULATIE, men kon alles eindeloos doorverkopen, eventueel niet op naam, zodat niemand er achter kwam, wie de eigenaar is of was, men maakte ook pakketjes van eigendomsbewijzen en verzekeringen hierop, de eerste voorlopers van derivaten, fractals, obligaties en opties op partijen grondstoffen [prijsstijgingen per uur !!!] zijn geboren! Herkent U nu al mechanismes van het huidige handels/bankwezen?

We gaan verder:
Rond 1750 was scheepvaart was een gevaarlijke bezigheid, LLOYDS en de VOC handelsvereniging richtten verzekeringsmaatschappijen op, wegens enorme risico’s op zee ging men de risico ’s spreiden, de eerste verzekeringsverenigingen werden opgericht, die allen geld inlegden en licentie kregen, om te handelen met een zo hoog mogelijk rendement: rijke investeerders kochten bundeltjes risico’s of pakketjes onder nummer, men nam soms het risico voor een bepaalde periode en betaalde daarvoor. Men wilde echter gèèn namen weten van verzekerden, om zichzelf tegen wroeging en schuldgevoel te beschermen, dus werden het anonieme pakketjes [ ANONIEME BONDS ONDER NUMMER ] en omdat men geen huilende en klagende nabestaanden aan hun deur hebben of erger nog, wraaknemingen van gedupeerden , die men vaak onder druk ging zetten [ Denk aan de tv-serie ‘Onedin Line’] werden ANONIEME SYNDICATEN ONDER NUMMER opgericht, onder de paraplu van LLOYDS of VOC bijvoorbeeld. Er ontstonden naast korenbeurzen en andere grondstoffenbeurzen, ook andere handelsbeurzen, veilingen en vele banken. Veel handel ging op waardepapieren/schuldpapieren en niet meer met muntgeld of goud.
De rijke heren troffen elkaar op handelsverenigingen, sociëteiten en in [vrijmetselaars]loges, waarin men kartelafspraken maakten en zorgden, dat ze zo min mogelijk betaalde aan een producent en zoveel mogelijk ving van de consument. Ook hun personeel werd gedwongen, bij hen te kopen, te huren en te eten: GEDWONGEN WINKELNERING heet dit.
Tijdens de industrialisatie rond 1880 werd dit gemeengoed, het ‘Octopus Effect’: Handelaren en rijken investeerden groot in de industrialisatie, de arbeider werd uitgeknepen en het GROTE GRAAIEN van de twintigste eeuw was begonnen. Grootbeleggers, Vrijmetselaars, industriëlen, de P2-loge, Opus Dei, diamantbedrijven, Maffiafamilies, wapenhandelaars en bankiers stellen alles veilig, als een Octopus die zijn tentakels uitslaat: iedereen moet meedoen aan de GELDCAROUSSEL, een tredmolen zonder ontsnapping, de gewone mens als melkkoe:
zorg dat iedereen bij je koopt, huurt, eet en drinkt, leent en spaart, enz.! Dit is in de huidige tijd alleen maar erger geworden.
Syndicaten, investeringsvehikels, Hedge funds en financiële constructies bezitten vele duizenden miljarden. Dit geld is omhooggevallen en komt NOOIT meer terug in de normale geldcirculatie, het is voor altijd verloren,MEN GEBRUIKT DIT GELD OM 99 % VAN DE BEVOLKING HOOG TE LATEN SPRINGEN, MEN KOMT ER ECHTER NOOIT MEER BIJ, men bungelt, maar het maakt wel hebzuchtig, de mens wil dus steeds harder werken en steeds meer verdienen, dat is nu PRECIES wat de grootbeleggers willen , daarvoor kom je weer bij de megarijken en miljardairfondsen/syndicaten terecht: DE GELDCAROUSSEL!
Tot nu toe ging het over chartaal en muntgeld, in deel twee wil ik het hebben over giraal geld, digitaal geld en high frequency trading/flitskapitaal en valutahandel in seconden soms, gegenereerd door Daytraders, en 24-uurs superbeleggers met laptop zoals George Souros en eigenaren van hedgefunds.
Deze mensen zijn het topje van de ijsberg! DE MEESTE SUPERBELEGGERS [minimum inleg:$ 500.000 per belegger en veelvouden daarvan] ZIJN ANONIEM en lachen zich rot om de QUOTE 500; ongeveer negen van de tien superrijken staan er niet eens in!
Dit staat zelfs in een groot vertrouwelijk onderzoek naar de clientèle van een groot beleggingsregistratiekantoor over de code tabaksblat en een grote groep mensen waarvan hun inkomsten uit arbeid, ondernemersloon en honoraria, slechts 5% of minder bestaan, de rest[95 % minimaal] komt uit ASSETS !! [inkomsten uit onroerend goed . en aanmerkelijk belang: aandelen en beleggingen bijvoorbeeld.]

Marc

Economie als wetenschap wordt vaak benaderd als iets mathematisch-wetenschappelijks. Op het VWO kregen we les in Keynesiaanse modellen, het verband tussen inflatie en rente enzovoort, uitmondend in het idee dat de prijsvorming voor goederen en diensten het best wordt gegarandeerd door vrije marktwerking. Volledige concurrentie zorgt er immers voor - volgens de theorie - dat excessieve winsten eroderen, etc etc.

De praktijk leert ons echter iets anders. Marktpartijen streven door consolidatie van markten en/of unieke innovatie beschermd door patenten - naar situaties waarin eerder sprake is van monopolies of oligopolies, dan naar vrije marktwerking. Dat is begrijpelijk vanuit de optiek van de shareholders value (bejubeld in de jaren ‘90), maar weinig efficient vanuit maatschappelijk oogpunt.

Een ander probleem is dat consumenten in werkelijkheid NIET rationeel zijn, maar zich laten beïnvloeden door marketing, fiscale stimulansen en met name kuddegedrag. De laatste jaren is in de financiële wereld toenemende aandacht voor behavorial finance.

In het verlengde van deze nieuwe richting nemen we bijvoorbeeld waar dat op het hoogtepunt van beurskoersen iedereen wordt gestimuleerd om te beleggen, waarna de crash volgt. Omgekeerd wordt op het dieptepunt in de markt iedereen sterk afgeraden of zelfs verboden om te beleggen, terwijl juist dan de beste kansen ontstaan.

Het feit dat een groot aantal banken weer met AEX-gerelateerde spaarproducten komen (dat deden ze niet in maart 2009 !!!) is een signaal dat de beurs binnenkort weer omlaag dendert.

Tegen de tijd dat de overheid consumenten verbiedt om met geleend geld te beleggen of te speculeren, dat pensioenfondsen nog veel ‘veiliger’ moeten gaan beleggen en meer draconische maatregelen, dan mag je er van uitgaan dat het dieptepunt is bereikt.

Het probleem van de niet rationele consument komt met name ook aan het licht op het gebied van de (woeker-)pensioenen. Verzekeraars zijn er schuldig aan dat ze jarenlang misbruik hebben gemaakt van het vertrouwen van comsumenten. Verzekeraars werden op een bepaald moment zelfs gezien als het voorbeeld van geïnstitutionaliseerde solidariteit. Wat is daar nu nog van over ?

Tegelijkertijd hebben consumenten echter ook boter op het hoofd. Men besteedt tien keer meer tijd aan de keuze van een nieuwe auto, dan aan de keuze van een hypotheek of een lijfrenteproduct. Dat laat men liever aan de provisiegedreven tussenpersoon, terwijl men de autoverkoper nog niet voor een dubbeltje vertrouwt (al dan niet terecht).

De keuze tussen een centraal plansysteem of een vrije markt is echter snel gemaakt. Zoals een recent artikel van Bradford Cornell (Poverty of Stimulus) naar mijn mening goed onderbouwt moeten we niet de indruk wekken dat de overheid alles het beste kan oplossen. Overheidsmaatregelen leiden vrijwel per definitie tot unintended consequences en bescherming van de economisch machtigen (door goede lobbies, too big to fail-issues, old boys etc). In een vrije markt moet men in beginsel de vrije markt haar werk laten doen. Hoe pijnlijk dan ook.

De ‘woede’ op de banken, de verzekeraars, de pensioenfondsen en de markt is wellicht terecht, maar zal zijn doel missen, zo heeft de geschiedenis ons geleerd.

De oplossing waarmee de maatschappij binnen een vrije markt beter kan gaan functioneren is een verdere educatie en emancipatie van consumenten. Bescherming van de zwakkeren moet niet plaatsvinden door strengere (innovatie-belemmerende) regels voor banken en verzekeraars, maar door onafhankelijke hulploketten en advies- en consumentenorganisaties. Internet biedt ook een goed, maar iets riskanter, platform.

Ten slotte
Naar mijn opvatting is economie geen mathematische wetenschap die met modellen kan worden verklaard en gestuurd, maar eerder een sociale wetenschap waarbij de verklaringen moeten worden gezocht in menselijk (groeps-)gedrag. De oplossing moet daarom ook uit de sociologie komen.

Ronald