Puur kapitalisme als medicijn?

25.01.2010
Arjen van Witteloostuijn

In deze column bestrijdt Arjen van Witteloostuijn de notie dat economie een natuurlijk systeem is. Dit zorgt er volgens hem voor dat niet-efficiënte elementen ten onrechte kunstmatig in leven worden gehouden en dat het uiteindelijk economische vooruitgang in de weg zit.

In vier afleveringen verkent Tegenlicht hoe we de crisis als kans kunnen benutten. Op ons weblog zal het thema Crisis als kans op scherp worden gesteld met speciaal voor Tegenlicht geschreven columns door de auteurs van Me Judice, het onafhankelijk discussieforum van economen.

Discussieer mee over de toekomst van onze economie aan de hand van de stelling: "Als we het kapitalistisch systeem, in pure vorm, zijn werk hadden laten doen, dan zouden we nu niet in de problemen zijn gekomen. We moeten de oplossingen voor deze crisis dan ook niet in regulering zoeken. We moeten vertrouwen op het proces van 'creative destruction' binnen het kapitalisme."

Kapitalisme in pure vorm, wat is dat? Is dat een economie waarmee de overheid zich vooral niet bemoeit? De veronderstelling is dat economische agenten in vrijheid moeten kunnen doen en laten wat zij willen. Dat zou leiden tot efficiënte uitkomsten – niet alleen voor die individuele agenten zelf, maar ook voor de samenleving als geheel. Wat werkt, wordt beloond en overleefd; wat niet werkt, wordt bestraft en sterft af. De economie is een natuurlijk systeem, waarin het mechanisme van survival of the fittest zijn vrije werk moet kunnen doen. Als de overheid als beschermende engel gaat optreden, gaat dat mechanisme haperen. Ten onrechte worden niet-efficiënte elementen kunstmatig in leven gehouden. Dat is een vorm van discriminatie die economische vooruitgang frustreert.

Inderdaad wordt deze logica in de financiële sector op grote schaal met voeten getreden. Grote boosdoener is het redden van banken en andere financiële instellingen. Omdat die te groot worden geacht om te mogen falen, kunnen zij zich in tijden van nood aan het overheidsinfuus leggen. Dat betekent niet alleen dat het rad van de kapitalistische selectiemolen vastloopt, maar ook dat marktpartijen hun gedrag aan deze wetenschap aanpassen. Immers: neerwaarts risico wordt door de overheid afgedekt. Deze bodem in de financiële markt maakt het lucratief roekeloze opwaartse risico’s op te zoeken. Zolang het goed gaat, zijn de enorme baten voor de financiële sector; zodra het misgaat, draait de overheid – en dus de maatschappij – op voor de eveneens enorme kosten. Om deze perverse uitkomst te voorkomen zou de overheid de markt dergelijk roekeloos gedrag moeten laten afstraffen. Met Lehman Brothers is dat ook even geprobeerd, maar dat bleek niet lang vol te houden. Als het domino-effect van het kapitalistische selectiesysteem zijn vrije werk had mogen doen, was de ene na de andere financiële instelling failliet gedaan. Het resultaat zou een economische recessie zijn geweest waarbij die van de jaren dertig in de vorige eeuw verbleekt.

Dat maakt duidelijk dat een kapitalistisch financieel systeem niet zonder een bemoeizuchtige overheid kan. De vraag is echter wel wat zo’n overheid zou moeten doen. Vooraf voorkomen is veel verstandiger dan achteraf genezen. Een markt die zijn gang mag gaan totdat het misgaat, genereert uitkomsten die genezen achteraf bijzonder duur maakt. Dat komt omdat op markten partijen op zoek zijn naar macht – niet alleen omdat macht prettig voelt, maar ook omdat het schaamteloze zelfverrijking mogelijk maakt. Op markten zijn ondernemingen juist niet gebaat bij de concurrentie die centraal staat in het pure kapitalisme. Bij veel concurrentie wordt de weg naar hoge winsten immers afgesloten. Daarom zullen zittende ondernemingen altijd pogen concurrentie uit te schakelen. Dat kan door groot en machtig te worden – of, in de context van de financiële wereld, te groot om te mogen falen. Met behulp van messcherp mededingingsbeleid moeten actieve overheden dat voorkomen. Veel acquisities en fusies moeten worden verboden. En ondernemingen die toch te groot dreigen te worden, moeten worden gedwongen zich weer op te splitsen. Het pure kapitalisme vraagt dus om een activistische overheid.

: Zoom

Arjen van Witteloostuijn is hoogleraar Economie aan de Universiteit van Antwerpen, hoogleraar Institutionele Economie aan de Universiteit van Utrecht en hoogleraar Bedrijfsstrategie aan de University of Durham (Verenigd Koninkrijk). Hij publiceerde in 1999 het boek De Anorexia Strategie - over de gevolgen van saneren in het bedrijfsleven waarvoor hij twee prijzen ontving.

De heer Witteloostuijn baseert zijn stelling op de uitkomst van een reeks gebeurtenissen. Ik zou ter voorkoming daarvan liever bij het begin beginnen. De huidge crisis lijkt op 2 betrekkelijk simpele oorzaken terug te gaan:
Enerzijds een activistische Amerikaanse overheid, die om het eigen woningbezit te bevorderen de verkeerde maatregelen nam; c.q. het systeem onder druk zette om hoog-risico hypotheken te produceren.
Anderzijds de onbetrouwbaarheid van gerespecteerde spelers in het systeem, die deze producten als laag-risico producten heeft bestempeld en verhandelbaar gemaakt.
Beide lijken te getuigen van een bijna grenzeloze dommigheid en de gevolgen waren simpel te voorkomen geweest, als ratingbureau’s en bankiers gewoon hun vak hadden uitgeoefend, c.q. gezond verstand hadden gebruikt, maar dat is niet gebeurd.
Dat vraagt natuurlijk om bezinning en maatregelen, maar er zijn naar aanleiding van het nu gebeurde zo te zien geen systeemvragen aan de orde.
De noodzakelijke beweging zou op het eerste gezicht vooral gericht moeten zijn op het ontwikkelen van meer mechanismen van kwaliteitsborging en standaards op micro-niveau. Daar heeft de markt gefaald en faalt ze per definitie.
Dat geldt waarschijnlijk ook op veel andere terreinen van de economie. Indien globalisering en aggregatie van activiteiten niet gepaard gaat met concrete beheersing van kwaliteit op micro-niveau leiden zij onontkoombaar tot reeksen van ongelukken. De kosten van voorkoming daarvan dienen op de sector te drukken en zijn deel van de kostprijs van de efficiëntie die wordt beoogt.

Gerard de Ruijter

De eerste vraag die gesteld moet worden, lijkt me, is of je dit ‘pure kapitalisme’ wel wilt. Er zijn weinig goede argumenten voor, zeker op tal van gebieden waarvan vroeger omgekeerd gold (dat het logisch was dat daar het kapitalisme en de markt *geen* macht over mocht hebben, zoals publieke diensten enzo). Vergelijk het met een uit de hand gelopen verkeerssituatie waarin iedereen elkaar voortdurend overhoop rijdt, en we vervolgens mogen kiezen hoe de ziekenhuizen waar de slachtoffers ervan verzorgd moeten worden, bestuurd moeten worden. Ik zou dan zeggen; knikker die auto’s eruit, of in ieder geval de binnenstad uit, en zorg voor een goed openbaar vervoer. Dat voldoet aan de wensen van de gebruikers, is goedkoper dat wat er nu is, alleen verdienen er een paar bedrijven minder aan. Die moeten dan ook een toontje lager zingen, voortaan. Benieuwd wat de conclusie van de uitzending vanavond is.

Kees Hudig

Dit schreef ik vanmiddag op facebook: Eens met de voorgestelde regulering van de financiele sector, maar is dit genoeg?
Ons systeem gaat immers uit van onbeperkte groei, terwijl onze resources/input niet onbeperkt zijn. Volgens mij heeft ons systeem een fundamentelere aanpassing nodig, dat leidt tot ander consumptiegedrag. Ik vraag me bijvoorbeeld af waarom onze consumptie relatief laag belast is, terwijl productie (lees: loon) relatief zwaar belast is. Zit er een oplossing in het aanpassen van deze disbalans?

Roel van Herpt

Met stijgende verbazing zie ik hoe de veroorzakers van de crisis de bakens om zetten en net doen alsof de crisis is veroorzaakt door socialisten.
De USA onder Bush, bepaald geen socialist heeft de economie volkomen uitgeleefd.
Door banken ruimte te geven voor krankzinnige experimenten, door geen regels te stellen enz. konden banken steeds idioter handeln. Leningen geven aan mensen zonder inkomen enzovoort. Door belastinggen te verlagen en uitgaven voor de oorlog in Irak extreem te verhogen, ligt de USA in de poeier.
Miljoenen gezinnen zijn mede daardoor nu dankloos en inkomenloos. Leuk kapitalisme, geweldig neoliberalisme…Maar ja Obama heeft nu de crisis veroorzaakt volgens de tegenlicht helden.
Hadden ze het kapitalisme haar werk maar moeten laten doen. Banken failliet laten gaan enzovoort. Dat in onze huidige maatschappij juist het kapitalisme en neo liberalisme tot een totale instorting van de economie hebben geleid, daar hoor je ze niet over. Wanneer ze maar tendentieuse verhalen tegen linksere politici kunnen debiteren, dan wordt de schijnwerper niet op henzelf gericht. G…. eh nu zou ik zowat gaan vloeken.
Hoe durfen mensen die met hun fosdsiele ideeën zo’n grote schade hebben aangericht aan de wereldeconomie, ondermeer door het stimuleren van ongeremde graaizucht, zich nu al zo voor de tv te presenteren.
Kapitalisme staat voor verplaatsing van werk naar derde wereldlanden, dan hoeven we geen slaven meer naar het westen te halen(dat geeft toch alleen maar herrie met mensenrechteactivisten) Nu laten we gewoon het werk in de derde wereld doen onder omstandigheden waar in de negentiende eeuw zelfs Amerikanen uit de Zuidelijke staten zich voor zouden schamen….
Maar ja historisch besef is rechtste manipulisten volkomen voorbij gegaan. Tegenlicht, ik maak me ernstig zorgen over de kwaliteit en het gebrek aan tegenvuur van uw kant.

pivanri

Een overheid die 30, 40, soms zelfs 50% belasting heft is niet alleen inefficiënt, maar bovenal moreel verwerpelijk. De redenen waarom je géén grote overheidsbemoeienis moet willen wegen vele malen zwaarder dan de scherpe kantjes van het kapitalisme. Om maar te zwijgen over het feit dat je de problemen die we nu hebben onder zuiver kapitalisme nóóit had gehad. De vrije markt weet nou eenmaal beter wat goed is dan een paar figuren bij de overheid.

Laurens-Jan

Regeringen en banken creeéren virtueel geld ten koste van de burger, een kleine groep word schatrijk ten koste van miljoenen werklozen. Deze crises word opgelost door de gaten te stoppen met nog meer gecreeérd geld, dus een 2e zwaardere crises is onafwendbaar. En dat word zowiezo een die idd de jaren 30 verbleekt.. Reguleren dat gaat niet gebeuren, dat zie je nu wel gebeuren; het financieel systeem is niet keihard aangepakt maar gaat nog steeds door op de oude weg. De politiek is te slap om dit probleem aan te pakken, die zijn alleen bezig om de torenhoge schuldenlast in de toekomst af te lossen, terwijl ze niet doorhebben dat veel landen technisch al falliet zijn like ijsland. Eigenlijk is het algemeen probleem, werkgevers managers etc doen het al in het klein; alleen bezig met cijfers, geld is belangrijker dan werknemers en de klant, service bestaat alleen als ze geld aan je kunnen verdienen, zodra je verkocht ben zien ze je niet meer.
Of een bedrijf nu maar 100 miljoen winst heeft er gaan toch mensen uit om het volgende kwartaal de streefcijfers te halen en de aandeelhouders behagen. Winst is toch winst?
Ethiek is niet winstgevend, graaien ten koste van de gewone burger wel, lenen, krediet, verplicht pensioen en verzekeringen, belastingen etc dat is winstgevend. Ze hebben ons vast in een hoek gezet om met de dans mee te doen of we willen of niet. Tot de dag dat we het niet meet pikken of dat het systeem valt.
Regeringen, bankiers, bedrijfsleven, ze zien alleen geld en verder blijven ze blind en zolang die gekte niet veranderd is het wachten tot het schip de wal keert…
Een zware tijd maar uiteindelijk misschien een zegen voor de bevolking..?

Jeroen

Helaas net te laat ingeschakeld maar gelukkig nog een staartje van een en ander mee kunnen pakken. De overheid (hoge, midden en lage) moeten een actieve rol spelen en grenzen stellen. Grenzen aan het kapitalistische systeem en meer gaan werken vanuit bijvoorbeeld het Rijnlandse model. Om die verandering te gaan maken moeten we ons niet laten verleiden door drogredenen om als bij het oude te laten. Ik neem er 1 als voorbeeld en toevallig vandaag weer gehoord uitgesproken door Jan Kalf van ABNAMRO (juist ja, onze bank) “we moeten wel mee met de rest want anders vertrekken de talenten naar het buitenland danwel naar concurrenten. Als dat zo is moeten ze lekker gaan ! Het zijn namelijk wel juist die ‘talenten’ die het systeem om zeep hebben geholpen. Los daarvan worden de daden van managers/ceo’s en wat al niet meer zwaar overschat en beschermen zij, al dan niet bewust, de door hun zelf in stand gehouden schaarste aan de top. En zij laten zich daarvoor ook nog rijkelijk belonen en denken dat ze dat echt verdiend hebben, want schaarse artikelen zijn duur! Volgens mij heeft Tinbergen eens aangetoond dat het eigenlijk net veel uitmaakt wie er aan de top staat en dat succes met name bepaald wordt door ander factoren zoals, vraag, timing, opkomende markten, geluk, ondernemerschap etc. Kortom, tijd voor stevig ingrijpen. We laten toch niet met ons sollen ?

Emiel Kanters

In 1991 schreef de Fransman Michel Albert (1930) het boek ‘Kapitalisme contra Kapitalisme’. Hij wees erop dat er meerdere vormen van kapitalisme zijn: o.a. de rauwe Amerikaanse variant gebaseerd op individualiteit (ieder voor zich) en een meer zachtere vorm: het sociaal-economisch kapitalisme, die hij het zgn. Rijnland Model noemde en dat was gebaseerd op solidariteit (niet te verwarren met socialisme). Hij voorspelde al dat de rauwe vorm van kapitalisme aan terrein zou blijven winnen en het hele systeem op zijn kop zou gaan zetten. Leterme zei het in november 2008 in Den Haag fraai: ‘Het is duidelijk dat de vrije markt pas goed kan werken (d.w.z. als allen aan het succes deelnemen) als de overheden ook hun rol spelen: in dienst van (1) de economische groei, (2) de sociale rechtvaardigheid en (3) het duurzame beheer van de Aarde.

Heel plat: als een ieder zijn eigen straatje schoon veegt, wie ruimt dan de collectieve troep op?

Jaap Peters

Geachte heer de Ruijter,
2 keer heb ik de dag voor een credietcrisis bij een bank verteld,dat ik mijn aandelen moest verkopen. De heren van de ING waren toen ik na mijn werk, bij de bank kwam, al naar huis. De laatste keer was ik bij de Rabobank, ik werd ingelicht over de Triodosbank, maar besloot Prinjesdag af te wachten. Ik heb een brief naar de hssr RhinooyKan (?) geschreven hoe het mogelijk was dat ik het wist en de bankiers niet. Ik kreeg een brief terug dat het voor de Banken niet was te voorzien geweest. De geschiedenis herhaalt zich. Schaamte kent dit volk niet. Ze zijn te vergelijken met de kofferrovers in het bagagedepot van Schiphol.
Iedere eurocent zou moeten worden omgedraaid om de bedrijven er door heen te slepen, ten koste van salarisen en bonussen.
De populistische Wouter Bos smijt het geld het raam uit.
Koenders speelt nog steeds voor Sinterklaas.De gasbaten van de laatste 40 jaar zijn verkwanseld, net zoals ons onherstelbare onderwijs,etc. Maar wij hebben geen leiders met een ziel. Geen man is zo bang voor de dood als een Nederlandse man.
Voor helden is in Nederland geen plaats. Hoogachtend,
Mevr. A.P. de Klerk
Geldermalsen

Mevr. A.P. de Klerk

Een stabiele economie is niet mogelijk zonder een stabiel geldstelsel. De kern van de huidige problemen is een teveel aan krediet (is schuld) dat kon worden geproduceerd omdat we een fiatstelsel hebben. Een gouden muntenstandaard in combinatie met een wisselmarkt schept stabiel geld en laat de geldhoeveelheid meegroeien met de economie zonder dat er geleend hoeft te worden. Vertrouwen in monetaire autoriteiten (die altijd zullen falen) is niet nodig, want het geld heeft intrinsieke waarde. Een gouden muntenstandaard schept ook een stabiele rentestructuur, waardoor bedrijven altijd in staat zijn hun schulden op elk gewenst moment af te lossen. De wisselmarkt zorgt er niet alleen voor dat het producenten nooit aan middelen ontbreekt, maar dat er ook altijd voldoende kapitaal beschikbaar is om in de investeringsbehoefte van de kapitaalgoederen industrie te voorzien. De schuldgroei blijft onder een gouden muntenstandaard dus altijd onder controle. En dat is nu precies de reden waarom de banken er niet aan willen. Want die denken alleen winst te kunnen maken als iedereen voor van alles en nog wat moet lenen. Maar lenen is een neerwaartse spiraal. Daarom was en is het dom van regeringen dat men het maken van schulden beloont en het sparen afstraft. Dit bewijst eens te meer: we worden geregeerd door de dommen.

Herman Degenhart

Helaas ook wat laat ingeschakeld maar toch even een paar reacties op verschillende bovenstaande stukken.
Wat er volgens mij in essentie aan de hand is geweest is dat heel veel groepen mensen de weg kwijt zijn geweest over wat etisch verantwoord is en wat niet, als hetgeen je doet juridisch maar goed verdedigbaar is. Deze groepen mensen zijn op zoek naar rendement op hun kleine of grotere belegging. In de volksmond heten dit heel negatief graaiers, terwijl een ieder dit voor zijn eigen rendement nastreeft, daar hoef je geen bankier voor de zijn. In tijden van hoogconjunctuur noemden we deze mensen natuurlijk slimme belegger, super managers of iets dergelijks. Graaiers zijn van alle tijden en alle klassen. Het gebeurt helaas op de werkvloer, door managers en ook door CEO’s. Eens, des te hoger je in de spreekwoordelijke boom zit des te meer valt er te graaien. Graaien lijkt op stelen maar men maakt zich wijs dat niet verboden is wat men doet (met soms wat gewaagde en belabberde redeneringen verdedigd men zich dan). Graaiers hebben een aantal zaken gemeen en dat is hoofdzakelijk dat ze goed om zichzelf denken. Men is geneigd de slecht verdienende eerder te vergeven hoewel het zeer de vraag is of dat verdedigbaar is. Het steeds meer juridisch worden van de samenleving geeft deze personen helaas ook wel wat ruimte. Nu gaat er wellicht een jurist mij uitleggen waarom dit niet zo is en wat het belang is van het recht en dat geloof ik ook best. Maar heeft iemand wellicht in (volgens mij) het FD het bericht enige weken geleden gelezen van de lachende investment manager van Bear Stearns? Het artikel heet “Wall Street deelt blauw oog uit aan aanklagers” Nadat ik het had gelezen maakte in mij ongerust dat dit slechts op pagina 8 stond. Wat was er aan de hand? Twee collega investmentmanagers hebben enkele dagen voor de val van Bear Stearns E mail verkeer over dat zij het er overeens zijn dat de fondsen die zij hebben opgezet voor hun klanten waardeloos zijn geworden. Omdat zij zelf ook belegd hebben in deze fondsen hebben de heren toch maar even snel gecashed. De volgende dag nog even samen een persconferentie gegeven om alle investeerders uit te leggen dat er niets aan de hand is. En jawel de rechtbank komt tot de conclusie dat niet bewezen kan worden etc…. Op de foto behorende bij het artikel staat een man met een hele grote glimlach op zijn onetische hoofd. Dan ga je jezelf toch wel zorgen maken hoe dit af moet lopen!
In het klein kan dit natuurlijk ook. Heb eens van dicht bij mee gemaakt hoe een rechter een werknemer vrijsprak die vlees had gestolen van zijn werkgever omdat de advocaat van de werknemer zich afvroeg hoe de beste man had moeten weten dat er geen vlees mee naar huis genomen mocht worden? Dat stond toch nergens in de bedrijfsreglementen en trouwens de eigenaar had ook wel eens aan het einde van de dag wat meegenomen. Deze kleine dief kwam er dus mee weg, gemakshalve het gezichtsverlies en verlies aan geloofwaardigheid even niet meegerekend.
De kranten staan vol van zaken die etisch lastig of niet verdedigbaar zijn en de meeste mensen zien het gewoon niet meer. Weet iemand nog het bedrijf dat adverteerde (!) met airmiles die je privé kon laten boeken op zakelijke uitgaven? Laten we een forum openen met voorbeelden uit de praktijk van alle dag zodat we ons weer bewust worden van al dan niet etisch handelen.

Vincent Hagedoorn

Als overheden niet bijgesprongen waren, was er een sneeuwbal-effect opgetreden van banken die failliet gingen, was het vertrouwen van investeerders tot een nulpunt gedaald, en de kans op een totaal systeem-falen enorm. En als de vergelijkingen met natuurlijke evolutie inderdaad van toepassing zijn, zou dit vergelijkbaar zijn met zo’n periode waarin er een groot aantal soorten in zeer korte tijd uitsterft. Dit is welliswaar niet het einde van de wereld (daarna is er in de natuur dan een evolutie-explosie van nieuwe soorten), maar wel van een boel zaken waar we decennia aangewerkt hebben en ons dierbaar zijn. Hoe een totaal systeem-falen er op mondiaal niveau voor de wereldbevolking eruit zou hebben gezien laat slechts naar zich raden, maar uit de natuurlijke drang naar zelfbehoud, en solidariteit met soortgenoten elders, denk ik dat overheden er wijs aan gedaan hebben dit te voorkomen (ook al duurt het herstel dan misschien langer). De 20e eeuw heeft laten zien dat de maatschappij niet zo maakbaar is als de communisten en socialisten hoopten, maar om dan voor een sociaal-economisch darwinisme als nieuwe ideologie te opteren lijkt mij een beetje te veel kind met badwater weggooien. Als je “het pure kapitalisme” z’n werk laat doen, krijg je waarschijnlijk een maatschappij als waartegen Marx zich te weer stelde; waarin het kapitaal zich steeds meer concentreert bij een steeds kleinere elite, en een enorme verpaupering onder de massa, die werk heeft in een hoog-conjunctuur, en zonder geld op straat staat in een laag-conjunctuur. Een sociaal-democratie die de principes van de markt onderkent lijkt mij nog steeds de beste middenweg tussen iets dat niet werkt (communisme), en iets dat werkt op een manier die wij niet accepteren: kapitalisme als ongereguleerd sociaal-economisch darwinisme. Nu nog zien of we met die middenweg ook een ecologische crisis (overbevolking, milieu) kunnen afwenden. Maar zowiezo zie ik het “pure kapitalisme” ook op dat front geen uitkomst bieden…

mirrormundo

Nog steeds hebben de banksters niets geleerd van de crisis die het gevolg was hun onverantwoord gokgedrag met het spaargeld van de klanten.Nog steeds wordt dit gedrag beloond, zie de exhorbitante verhoging van de vaste salarissen van de damagers van o.a. de Amro-bank.Het wordt hoog tijd dat de overheid paal en perk stelt aan het smijten met geld van uiteindelijk de belastingbetaler.

H. Hornstra Moedt

De grote boosdoener is dat er tijdens het bewind van Greenspan een lange periode een erg lage rente is geweest waarbij zaken- en retailbanken geld konden lenen van de centrale bank. Een commerciele bank hoeft bijvoorbeeld maar 10% van uitstaand krediet te dekken, dat geeft een hefboom effect in geld creatie. Als centrale banken dus gratis geld uitlenen aan commerciele banken dan kunnen zij enorm veel geld creeeren (dat gelijk staat aan een schuld in de boeken zetten). Dat geld kunnen ze oppotten om bijvoorbeeld 15% van hun uitstaande krediet te dekken, of ze kunnen het gebruiken om het aan bedrijven, personen uit te lenen of om zelf beleggingsrisico’s te nemen.Omdat er een tijd lang enorme vraag is ontstaan naar krediet hebben banken veel druk gezet op de centrale bank om minder dan 10% van hun uitstaande krediet te hoeven dekken, of te wel een grotere hefboom voor geldcreatie. De Amerikaanse centrale bank heeft toegestaan dat zaken banken als Lehman Brothers, Goldman Sachs en andere met een veel grotere hefboom mogen werken.

Daarnaast heeft die behoefte ook banken aangemoedigd met innovatieve en zeer complexe producten te komen waarmee ook enorme hefboom effecten konden worden gerealiseerd. Een van die producten zijn gesecuriseerde hypotheken, zoals Collatered Depth Obligations (ook bekend als CDO’s).
De Amerikaanse overheid heeft banken onder druk gezet ook hypotheken te verstrekken aan mensen die hun leningen nooit zouden kunnen terug betalen. Die hypotheken werden samen met gezonde hypotheken verpakt in die CDO’s en voorzien van een mooie strik in de vorm van een AAA label en verzekering (hetgeen betekent dat het product super veilig zou moeten zijn).

Omdat banken voor niets geld konden lenen bij de centrale bank was er veel geld om in winstgevende producten te stoppen, dat waren toen vooral CDO’s. Pas toen de Amerikaanse huizenmarkt in begon te stoppen sloegen die CDO’s in een keer om naar sterk verlieslijdende producten en bleken deze veel minder veilig dan ze eerst voor verkocht waren. Deze producten waren zelfs zo complex dat niemand precies wist wat die producten wel waard waren. Dit betekende dat banken erachter kwamen dat hun bezit in CDo’s veel minder waard waren, met als resultaat dat er minder krediet was gedekt dan vereist. Dit zorgde ervoor dat banken allerlei beleggingen tegen iedere prijs moesten verkopen en tegelijkertijd moesten afschrijven op de CDO’s. Omdat banken al heel weinig krediet dekten, werden ze erg gevoelig voor bankruns (immers slechts 10% of minder van de klanten hoeven tegelijkertijd hun geld terug te vragen en een bank ligt om) en andere tegenvallers. Banken wisten dat van elkaar en leenden elkaar geen geld uit in angst dat als de lenende bank zou omvallen het niet terug zou kunnen betalen. Banken konden moeilijker geld uitlenen aan bedrijven en waren te druk bezig hun kapitaal positie te versterken in plaats van geld uit te lenen aan het bedrijfsleven. Normaal waren banken heel gemakkelijk met herfinancieren van schulden, maar dat stond in een keer stil. Toen Lehman Brothers omviel vielen andere banken die aan lehman hadden uitgeleend.

De banken crisis begon pas de economie te raken toen bedrijven geen werkkapitaal meer konden financieren. Stel dat je als klant 10.000 auto’s bestelde, dan was er eerst krediet van de bank nodig om de auto’s te kunnen maken. Winst werd immers pas gemaakt als de auto’s verkocht waren. Omdat banken niets meer financierden konden die auto’s niet gemaakt worden, dus ook geen winst, terwijl er wel vraag was. Hierdoor viel veel handel stil en verspreide de crisis zich als een olievlek in het bedrijfsleven. Met als resultaat veel failissementen, wederom pech voor banken.

Om te voorkomen dat het hele systeem stil zou vallen besloot de overheid banken op te kopen en garanties te geven voor de leningen die banken onderling deden. Centrale banken probeerden het te stimuleren door weer geld gratis aan commerciele banken uit te lenen. Het probleem met gratis geld aan banken lenen is dat het aantal waninvesteringen heel erg toeloopt en er nieuwe bubbels ontstaan. Het systeem werkt nog wel, maar is uiterst fragiel. Het probleem is dus in feite vergroot. Een stoelendans, onder het motto liever morgen economisch dood dan vandaag.

Het probleem is nu dat banken soms zo groter zijn dan de jaarlijkse bruto produktie van een land. Dat betekent dat overheden dergelijke grote banken niet kunnen redden. Als zo’n bank valt klapt het gehele betaalverkeer in elkaar. Naarmate het systeem fragieler is geworden neemt de kans toe dat als er weer een bubbel knapt ook zo’n grote bank omvalt.

Centrale banken hebben recent besloten dat banken kapitaalpositie moeten gaan opbouwen. In feite betekent dat Centrale banken nu commerciele banken gaan verplichten meer dan 10% van kredieten te moeten afdekken. Dit betekent dat banken minder geld kunnen uitlenen aan het bedrijfsleven, omdat ze hetzelf nodig hebben om jun kapitaal positie te dekken. Met als gunstig gevolg dat er minder geld belegd kan worden in risicovolle producten.

Echter, het probleem is dat het systeem fragieler is geworden en de wortel van het probleem niet is opgelost. De rente is weer laag, met risico op meer bubbels en de CDO’s worden nog steeds verhandeld en staan nog steeds op de balansen.

Als er nu ook maar eregens een bubbel knapt dan is de kans groot dat de situatie weer sterk verslechterd en overheden niet meer kunnen uitlenen en het systeem helemaal stil komt te liggen. En overheden op de proppen moeten komen met de bedragen waarvoor zijn banken garant stelden.

Overheden lenen het geld van het buitenland om met dat geleende geld de banken te kunnen helpen. Het probleem is dat de overheden daarvoor ook rente moeten betalen. Het is onverstandig om tijdens een grote recessie lasten te gaan verzwaren door belastingen te gaan verhogen. Dit heeft als gevolg dat door rente en nog meer banken redden de schulden van overheden rap omhoog gaan. Dit worrdt nog eens erger doordat bedrijven die failliet zijn gegaan en mensen die hun baan zijn verloren geen belasting betalen en dus komt er ook nog eens minder aan de belasting kant binnen. Naarmate de kans kleiner wordt dat een overheid leningen kan terug betalen worden die leningen duurder en moeilijker af te sluiten. Ook dat draagt bij aan het steeds verder oplopen van de staatschuld. Dit alles te samen maakt dat het oplopen van de staatsschuld heel erg snel kan gaan.

Op een gegeven moment is het niet meer vol te houden en moeten overheden gaan bezuinigen om faillisement van het land te voorkomen. Dat is het moment dat we pas echt gaan opdraaien voor de roekeloosheid van banken. Dat is het moment dat mensen gaan beseffen dat overheden de banken niet hadden moeten redden. Zeker als blijkt dat die bankiers nog steeds veel bonussen verdienen en in dure auto’s rijden. Ook ontstaat er veel onrust wanneer de werkeloosheid erg hoog wordt (bijvoorbeeld 10 tot 20%). Heel veel onrust.

Als er onrust komt vergert de boel meestal en onstaat er een ieder voor zich instelling, zelfs bij overheden. Met als gevolg protectionisme. De Grote Depressie is ooit ontaard uit een recessie door toenemend protectionisme en geen overheidsingrepen. Het blijkt nu al moeilijk voor landen (bijvoorbeeld Belgie, Duitsland, Frankrijk) om zich in te houden met protectionistische maatregelen. Straks komen we op een punt uit dat overheden niet meer geld kunnen lenen en zich vanuit opportunisme zich laten verleiden tot protectionisme. In feite is dan een nieuwe Grote Depressie onontkoombaar.

Mensen die hun baan niet hebben verloren merken bijna niets van de crisis, ze horen misschien wel steeds vaker dat mensen uit hun sociale omgeving werkeloos zijn geworden door de crisis. In feite hebben we de crisis nu dus nog nauwelijks gevoeld.

Ook op de beurs is er nu een hosanna stemming en wie naar de politici luisterd denkt dat er nu al een herstel aan het plaatsvinden is. Echter tijdens grote recessies en depressie zijn er ook tijdelijke flinke oplevingen (altijd gevolgd door flinke neergang). Het is maar de vraag of de tijdelijke oplevingen kunnen aanhouden als alle stimulansen uit de economie zijn verdwenen en bedrijven niet verder meer winsten kunnen toveren (omdat ze niet meer kunnen bezuinigen).

Kortom, de wortel van het probleem is niet aangepakt, slechts de symptomen. Dus meer van hetzelfde is te verwachten, dus verergering van de situatie. Overheden hebben verliezen genomen, maar de pijn daarvan moeten de burgers nog gaan voelen (zelfs onze klein kinderen gaan die nog voelen). Als dat gebeurd onstaat er veel onrust, ook politieke onrust. En dat zorgt voor nog meer ellende.

Simon Asselbergs

Nee nou wordt ie mooi: de schrijver moffelt heel mooi de voorgeschiedenis weg, namelijk dat de overheid de partij was die de randvoorwaarden heeft gecreëerd waardoor het probleem in eerste instantie kon ontstaan. De overheden hebben een monetair systeem gecreëerd waarbij geld wordt getoverd dmv een toverstokje. Vind je het gek dat het financiele systeem zich dan ontwikkelt van een productie-ondersteunend systeem tot een groot casino, want dat is wat de economie vandaag de dag feitelijk is geworden. Maar ja, ook een gouden standaard is maar subjectief. Het enige dat echt werkt, is een ruileconomie.

Jan

Geachte Mevrouw De Klerk.
Wat aardig dat u mij speciaal aanspreekt. Ik heb echter niet de indruk dat u reageert op wat ik meen de te berde te brengen. De sluitigstijd van uw bank en de door u genoemde heren hebben de crisis in elk geval niet op hun geweten en over degenen die voorafgaand daaraan veel hebben verdiend heb ik niets gezegd.
Voor zover bewust verkeerd is gehandeld zou dat natuurlijk bestraft moeten worden, maar dat lost verder weinig op en ik denk dat daar in elk geval in ons land nauwelijks sprake van is geweest. Mede daardoor dachten we lange tijd de dans te ontspringen, uit ongeloof ook dat de overcreditering in de VS zo’n omvang kon hebben aangenomen zonder “ergens” in het systeem te zijn herkend. Meneer Scheringa is er niets bij zal ik maar zeggen.
Waar het mij om ging is de vaststelling dat niet zozeer de beloningsstructuur (hoe verwerpelijk ook) of “het” kapitalisme de trigger is geweest van de crisis maar dat aan de basis daarvan het niet toepassen van de meest basale vakkennis door kleine hypotheekadviseurs heeft gelegen. De kwaliteit van kredietverlening kan echter vrij simpel worden gemonitoord en in kaart gebracht en vervolgens bestreden. Daarmee worden niet alleen spaarders en aandeelhouders beschermd maar ook hypotheekgevers. Een beetje zoals bij voedselveiligheid: niet alleen het productiesysteem moet in orde zijn, je moet ook gewoon vlees keuren. Mijn stelling is dus: laten we dat maar eerst en liefst onmiddellijk doen, door een onafhankelijke instantie laten uitvoeren en op kosten van de bedrijfstak (dat zou m.i. een algemeen uitgangspunt moeten zijn bij kwaliteits- en productcontrole). Of het economisch systeem ook een beetje of helemaal anders moet worden ingericht lijkt mij een ander soort vraag dan die hier aan de rode is.

Gerard de Ruijter

Er is geen sprake van natuurlijke selectie in de huidige financiële markt. Het systeem is door ons bedacht en de overlevenden worden door ons geselecteerd. Zonder verkeersregels wordt het een chaos op de wegen, zo ook in het bankwezen. We zijn gewoon (nog?) niet zover dat we onbaatzuchtig ‘voor onszelf’ bezig kunnen zijn, dus zonder regulering. Een vrij marktsysteem kan goed werken, maar moet door consumenten en overheid dan op sociale gronden beoordeeld worden. Niet, zoals nu vaak, uitsluitend op de winst (ASN en Triodos doen het goed, dankzij een andere mentaliteit waarbij ook andere aspecten dan geld meewegen. Is dit een wonder? Nee, niet echt, de klanten -die in aantal toenemen- waarderen deze organisaties gewoon op andere gronden. Een bewijs dat het anders kan). Een geheel vrije markt werkt niet, omdat elke goede organisatie dan last krijgt van valse concurrentie. Valse concurrentie valt niet op als hierop niet strikt wordt beoordeeld. Ga je naar de een voor 4,0 rente uit de wapenindustrie of naar de ander voor 3,8 uit windmolens? Hoe gaat je schilder met het milieu om? Kijken we alleen naar het geld dan is een verkeerde keuze snel gemaakt. Het ergste is dat ‘handelen met de verkeerde mentaliteit’ vaak helemaal niet echt goedkoper is. Alle ellende voor niets dus. Zo ook de huidige crisis. Door een onjuiste beoordeling door consument of overheid moeten goede organisaties sneller meegaan door wanpraktijken toe te passen die bij de concurrent ook ‘goed’ werken. Om overeind te kunnen blijven en winst te maken. Anders lopen de klanten weg. Het goedkoopste ei is van de kip die het slechtste leven heeft. Neem een ander ei want de slechte handelaar moet juist afvallen voordat de goede failliet gaat en niet andersom. Dan werkt het beloningssysteem goed. Consument en overheid moeten dus niet alleen naar de munten kijken, maar ook naar de sociale rol die de winstmakers spelen in de wereld. Op welke gebieden en hoe boeken zij die winst.
De regulator (overheid) moet dan natuurlijk wel een eerlijke en ruime denker zijn. Een eerlijk systeem past het best in een democratie. Het huidige kapitalistische selectie systeem, selecteert niet eerlijk. De slechte rikken kunnen te gemakkelijk overeind blijven. Obama is een goede impuls om het tij te keren. Probleem zal zijn dat hij dit misschien niet af kan maken omdat de mensen ‘weer’ een snelle oplossing willen en hem afschrijven om zelf opnieuw in de armen van de republikeinen te vluchten, naar snelle ‘winst’ en korte termijn oplossingen. Helaas, zo zitten we een beetje in elkaar.

Pieter Smit

Professor van Witteloostuijn gokt dat het pure kapitalisme geleid zou hebben naar een crisis waarbij die van de jaren 30 zou verbleken. Dit kan ik niet direct ontkrachten maar het is eigenlijk ook irrelevant. Zoals Marc Faber zei zal elke euro die de overheid in de economie stopt minder dan een euro opleveren. Hoe meer de overheid zich met de economie bemoeid hoe groter de recessie dus wordt. Het pure kapitalisme vraagt om vrijheid. P.S. Het is jammer dat Peter Schiff ontbrak in deze documentaire van Tegenlicht. Hier kan u zien hoe hij (in 2006) uitlegt waardoor de huidige crisis ontstaan is: http://www.youtube.com/watch?v=jj8rMwdQf6k of zoek op “Peter Schiff Mortgage Bankers Speech”.

Erik van der Linden