Biomassa, een complexe materie

Zoom

Bron: Rapport 'De keten sluiten' (2007) van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit

© Bron: Rapport 'De keten sluiten' (2007) van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit

‘De Groene Masterclass’ onderzoekt de uitgangspunten voor een bio-based economy in Nederland. De uitzending laat zien hoe gecompliceerd de discussie rondom biomassa is. Maar waarover gaat precies het debat? Wat is biomassa? En hoe ziet een bio-based economy er nou precies uit?

In essentie gaat een bio-based economy over het gebruik van biomassa voor non-food toepassingen: transportbrandstoffen, elektriciteit en warmte, kunststoffen en diverse andere materialen. Al deze toepassingen komen voort uit biomassa, een verzamelnaam voor een grote diversiteit aan gewassen, bomen, planten, algen, dierlijk materiaal en afvalstromen. De Europese Unie definieert biomassa als volgt: 'De biologisch afbreekbare fractie van producten, afvalstoffen en residuen van de landbouw (met inbegrip van plantaardige en dierlijke stoffen), de bosbouw en aanverwante bedrijfstakken, alsmede de biologisch afbreekbare fractie van industrieel en huishoudelijk afval.'

Momenteel wordt ongeveer 10% van de energiebehoefte op aarde gehaald uit biomassa. Alhoewel de biomassaproductie in geïndustrialiseerde landen groeiende is, komt vooralsnog het merendeel van de biomassa uit ontwikkelingslanden. De verschillende toepassingsmogelijkheden van biomassa hebben ieder hun voor- en nadelen. Om orde te scheppen hebben we een aantal belangrijke onderwerpen op een rijtje gezet.

Biomassa als energieleverancier

Energiewinning uit biomassa is niet onomstreden. Sinds deze nieuwe vorm van energie in opkomst is discussiëren experts hevig over de vraag in hoeverre bio-energie wel echt duurzaam is. Vooral biobrandstof houdt de gemoederen bezig. Dit komt mede doordat die duurzaamheid tot op de dag van vandaag zeer lastig te meten is. Want wat zijn nou precies de gevolgen van energiewinning uit biomassa voor het milieu, de biodiversiteit en de voedselprijzen en -productie?

De elektriciteit en autobrandstof die uit biomassa worden gemaakt mogen dan misschien wel een vermindering in het gebruik van fossiele brandstoffen teweeg brengen, de herkomst van biomassa en het verwerkingsproces moeten ook in acht worden genomen. De energiekosten en de milieubelasting die ontstaan door voorbewerking, transport en de verwerking van restafval, zijn ook van belang bij afweging voor het gebruik van biomassa. De vraag of alle energie uit biomassa duurzaam is, is echter niet de kern van het debat. Die gaat veel meer over welke vorm van bio-energie onder welke voorwaarden het meest duurzaam is.

Naast duurzaamheid heeft biomassa mogelijk ook negatieve sociaal-economische gevolgen. De concurrentie met de voedselproductie is hierbij een heikel punt. De teelt van biomassa op landbouwareaal betekent immers een directe concurrentie met voedselproductie. In een tijd waarin wereldwijd een voedselcrisis dreigt is het moreel niet verantwoord om landbouwgrond voor andere toepassingen dan voedselproductie te gebruiken. Bovendien wijzen milieuorganisaties als Natuur en Milieu erop dat de teelt van gewassen voor biobrandstof, vooral in ontwikkelingslanden, gepaard kan gaan met ontbossing en daarmee bijdraagt aan het broeikaseffect.

Biobrandstof

Biobrandstof is een verzamelnaam voor verschillende soorten brandstoffen die gemaakt worden uit biomassa, dus plantaardig of dierlijk materiaal. Wereldwijd is de aandacht voor biobrandstoffen toegenomen, onder meer door de stijgende prijzen van fossiele brandstoffen en het vermeende klimaatneutrale effect van biobrandstof. Biobrandstoffen vormen een hernieuwbaar alternatief voor fossiele brandstoffen, waarvan de voorraad eindig is.

Er bestaan drie generaties biobrandstoffen. Biobrandstoffen van de eerste generatie worden uit voedselgewassen (bijvoorbeeld: suikerriet en maïs) gewonnen. Biobrandstoffen die niet aan voedsel gerelateerd zijn, worden meestal de tweede generatie genoemd. Voorbeelden hiervan zijn houtsnippers, stro of de oneetbare gedeelten van voedselgewassen. De derde generatie biobrandstof wordt uit algen gemaakt. Deze vorm van biobrandstof heeft als voordeel dat de teelt ervan niet concurreert met voedselproductie.

Biomassa als groene grondstof

De groeiende vraag naar ‘groene grondstoffen’ zorgt ervoor dat onderzoek naar diverse onderzoeksmogelijkheden in volle bloei is. De huidige kennis op het gebied van biochemie maakt het mogelijk om biomassa voor andere doeleinden dan energieopwekking te gebruiken. Allerlei producten die de petrochemische industrie tot op heden met behulp van fossiele brandstoffen fabriceert, zoals plastic, medicijnen en cosmetica, kunnen tegenwoordig ook op basis van koolstofverbindingen uit biomassa worden ontwikkeld. In het introductiefilmpje van masterclass-deelnemer Colette Alma is te zien hoe uit biomassa plastic korrels worden gemaakt voor de vervaardiging van bioplastic bekertjes, stropdassen, en horloges tot aan behuizingen voor mobieltjes.

Naar een bio-based economy

De toekomst van een bio-based economy in Nederland is afhankelijk de verdere ontwikkeling van technologie, markten, logistiek, en de productiemogelijkheden van duurzame biomassa. In oktober 2007 publiceerde het Ministerie van Landbouw Natuur en Voedselkwaliteit de nota ‘De keten sluiten’. Hierin wordt de overheidsvisie op de rol die de bio-based economy kan spelen in de groene transitie in Nederland uit de doeken gedaan. Enkele pijlers hierin zijn: het efficiënter gebruik van biomassa door middel van bioraffinage (het uiteenrafelen van biomassa in groene grondstoffen voor een groot scala aan producten), duurzame productie van biomassa wereldwijd, de productie van groen gas en duurzame elektriciteit. Daarnaast ziet de overheid het als haar taak om zoveel mogelijk risico’s, zoals concurrente met voedselproductie, te verkleinen.