Tijd voor de nieuwe waterlinie

‘Wij lopen over 95% water,’ vertelt veenprofessor Hans Joosten wanneer we ’m treffen op de grens tussen Drenthe en Friesland, waar hij ons een van de laatste hoogveengebieden van Nederland laat zien. ‘Veen is natter dan melk, natter dan bier. En toch kun je er – met enige moeite – overheen lopen... Dichter bij Jezus Christus kun je niet komen, zegt ik altijd.’ 

Door heel Europa groeit een plantje met een bijzondere gave. Veenmos. 

Duizend jaar geleden bestond meer dan de helft van Nederland uit onbegaanbaar veenmoeras. Maar toen we eenmaal ontdekten dat dat natte veen drooggelegd kon worden, wat niet alleen een vruchtbare landbouwgrond opleverde maar ook de belangrijkste brandstof van de Gouden Eeuw: turf. ‘Rembrandt en de enorme rijkdom van een van Nederlands zou niet bestaan hebben door zonder die beschikbaarheid van van brandstof.’  

In Europa zijn nog altijd veel veengebieden ontwaterd, maar het ontwateren van veen heeft ons kwetsbaar gemaakt, zegt veenprofessor Hans Joosten. Want nat veen is een belangrijk wapen. Tegen klimaatverandering, maar ook tegen dreiging van landen als Rusland.  

Maar het ontwateren van veen heeft ons kwetsbaar gemaakt, zegt veenprofessor Hans Joosten. Want nat veen is een belangrijk wapen. Tegen klimaatverandering, maar ook tegen dreiging van landen als Rusland.

Tegelijkertijd waarschuwt hij dat Nederland zelf steeds kwetsbaarder wordt: het land daalt, de zee stijgt en de kosten om alles droog te houden nemen toe. Nederland is een badkuip waarvan de stop langzaam loslaat. 

Joosten pleit er daarom voor om veengebieden weer nat te maken. Dat blijkt verrassend eenvoudig: stoppen met ontwateren is vaak al genoeg. En het heeft meerdere voordelen. Nat veen stoot nauwelijks CO₂ uit, helpt tegen bodemdaling en maakt het landschap klimaatbestendiger.  

Dat brengt pijnlijke vragen ter tafel voor boeren in veenweidegebieden. Generaties lang hebben zij dit land ontgonnen en bewerkt. Toch is doorgaan op de huidige manier wat Joosten betreft niet houdbaar. Het perspectief ligt volgens hem in ‘nat produceren’, en dus: gewassen verbouwen die tegen water kunnen. Zo zijn riet, lisdodde en veenmos niet alleen bruikbaar als bouwmateriaal, ze helpen ook de uitstoot van de bouwsector te verlagen.

Bovendien kan veen een belangrijke geopolitieke rol spelen. Dat wil zeggen: door de geschiedenis heen vormden moerassen natuurlijke grenzen – zelfs Napoleons Grande Armée was niet opgewassen tegen moerasgebieden, en ook tanks doen het doorgaans slecht op een drijvend waterbed. 

Nu had Napoleon inderdaad geen beschikking over hightech wapens en worden oorlogen nu met drones beslecht, land bezetten kan alleen met mensen en voertuigen. En natte, slecht toegankelijke gebieden beperken die beweging. 

Voor de toekomst van Europa ziet Joosten veen dus als onmisbare bondgenoot.