Wie heeft de macht over de geldpers?

Al sinds afgelopen zomer klinken de waarschuwingen voor een mogelijke crash op de financiële markten steeds luider. Aanleiding zijn de explosief stijgende investeringen door AI-bedrijven, die volgens critici tekenen vertonen van een nieuwe zeepbel. Waar en wanneer die klappen komen, blijft onduidelijk. De kernvraag is echter: wie betaalt de rekening als het misgaat?

Onderzoeksjournalist Thomas Bollen (1991) houdt zich al jaren met die vraag bezig. Zijn blik op het financiële systeem werd gevormd tijdens de crisis van 2008, toen hij als stagiair werkte bij een internationaal accountantskantoor. Hoe kon het dat de kosten van de crisis vooral bij burgers terechtkwamen, terwijl banken en financiële instellingen die de crisis veroorzaakten grotendeels werden ontzien? Die vraag bracht Bollen ertoe zijn carrière te verleggen naar de journalistiek. Bij onderzoeksplatform Follow the Money verdiepte hij zich in de rol van het geldstelsel zelf.

Een centraal inzicht uit Bollens werk is dat er verschillende vormen van geldcreatie bestaan. Publiek geld, uitgegeven door de Europese Centrale Bank in de vorm van bankbiljetten en munten. En privaat geld, gecreëerd door commerciële banken wanneer zij bijvoorbeeld hypotheken verstrekken. Daar zijn de afgelopen jaren ook privaat gecreëerde cryptomunten bij gekomen.

Tijdens en na de crisis van 2008 werden Europese banken met publiek geld overeind gehouden. Tussen 2015 en 2022 creëerde de ECB bovendien ongeveer 5.000 miljard euro aan nieuw geld, dat grotendeels terechtkwam bij financiële instellingen en vermogenden. Volgens Bollen is zo de democratische grip op geldcreatie verloren gegaan.

Deze analyse vormt de kern van zijn boek Geld genoeg, maar niet voor jou, en van projecten zoals de interactieve kaart Het waterwerk van ons geld, gemaakt met kunstenaar Carlijn Kingma en burgerinitiatief Ons Geld. De vraag die nu opnieuw op tafel ligt: redden we bij een volgende crisis wederom banken, AI-bedrijven of cryptoschaduwbanken? Of grijpen we de kans om de macht over ons geld terug te winnen?

In dat debat speelt de digitale euro een sleutelrol. Dit meest controversiële dossier van de ECB komt de komende maanden voor het Europees Parlement. Extreemrechtse partijen waarschuwen voor controle en privacyverlies, terwijl prominente economen zoals Thomas Piketty juist pleiten voor een sterke publieke digitale euro als essentiële waarborg voor Europese soevereiniteit en financiële stabiliteit.