Polymarkets, spreadsheets en het bbp

Het begint in het voorjaar van 1968, in een vergaderzaal van de Verenigde Naties in New York. Terwijl buiten studenten demonstreren tegen de Vietnamoorlog en minister van Defensie Robert McNamara stilletjes zijn afscheid voorbereidt, buigt een commissie van statistici zich over de internationale boekhoudregels. Geen camera's, geen voorpagina's. 

Toch wordt hier een beslissing genomen die de wereld ingrijpend zal vormen, zo betoogt regisseur Martijn Kieft in dit video-essay. De inkomsten van banken en financiële instellingen gaan voortaan meetellen in de berekening van het Bruto Nationaal Product.

Het was een radicale breuk. Eeuwenlang gold rente vragen als zondig, de Bijbel is er ondubbelzinnig over. Nu werd geld verdienen met geld van de ene op de andere dag een productieve bijdrage aan de economie. Opeens nam de president de telefoon op als een bankdirecteur belde.

Ironisch genoeg maakte McNamara zelf de gevaren van blind cijfervertrouwen al pijnlijk zichtbaar. In Vietnam stuurde hij de oorlog aan op basis van kwantificeerbare data: aantallen gedode tegenstanders, hoeveelheden afgeworpen napalmbommen. Alles wat niet direct meetbaar was, het sentiment onder de bevolking, de moraal van de troepen, telde niet mee. Het resultaat was een compleet vertekend beeld van de werkelijkheid. De psycholoog Daniel Yankelovich doopte het later de McNamara Fallacy: uitgaan van data en daarmee vergeten dat er nog een wereld daarbuiten is.

De socioloog George Ritzer beschreef hoe dit denken doordrong in elk onderdeel van de samenleving. Hij noemde het 'McDonaldization': kwantificeerbaar, voorspelbaar, efficiënt en controleerbaar. En dus, in zijn woorden, onmenselijk. Want alles wat ons menselijk maakt, vertrouwen, inspiratie, verbondenheid, woede, past niet in dat model.

Aan het begin van het nieuwe millennium leek de wereld onder controle. Alle onzekerheid was ingeprijsd, alle risico's gekwantificeerd. Tot 2008. Toen bleek het systeem niet alleen incompleet, maar ook makkelijk te manipuleren. Banken hadden de risico's van hypotheekpakketten weggemoffeld om de winst op te krikken. Het vertrouwen in de cijfers verdween in één klap, en het systeem kon alleen met miljarden aan overheidsgeld overeind worden gehouden.

De denkfout is er nog steeds. Ze zit in de algoritmes die ons gedrag sturen, in de content die we consumeren, in de AI die nu wordt ontworpen. En zo leven we in een wereld die nog nooit zo welvarend is geweest op papier, en tegelijk het gevoel geeft dat er iets fundamenteels niet klopt.